EVCİLER KASABASININ TARİHİ
Evciler, Yozgat ilinin Çayıralan ilçesine bağlı bir kasabadır. Kasaba, Evci, Çukurören, Gülderesi, Karaazap köylerinin toplamından ibarettir. Bu yazıda, Evciler halkının tarihini ele almaya çalışacağız. Evciler halkı Alevidir. Bilindiği gibi Aleviliğin temel kurumu dede ocağıdır. Dede ocağı, rehber, pir ve mürşit biçiminde bir hiyerarşiye sahiptir. Dede ocağına bağlı olan kişiye talip denir. Rehber, taliple pir arasındaki ilişkileri düzenleyen kişidir. Pir, cemi yürüten, talipleri yılda bir kez görgü-sorgudan geçiren, talibin öteki inançsal ihtiyaçlarını karşılayan kişidir. Mürşit, pirleri görgü-sorgudan geçiren, onları denetleyen kişidir. Pir ve mürşit kesinlikle dede soyundandır ve 12 İmam soyundan kabul edilir. Psikolojik danışmanlık gibi bir görevi olan rehber, ocakların bir bölümünde dede soylu, bir bölümünde ise o yerleşimin en saygın kişilerinden olan, yolun kurallarını bilen örnek bir kişidir. Evciler'in dede ocağı bu hiyerarşi açısından ele alındığında üç dede ocağı söz konusudur. Rehber olarak İbrahim Edhem; pir olarak Musa Kazım; mürşit olarak Gözü Kızıl ocağı. Rehber aile, Evciler'dedir. Musa Kazımlılar, Gaziantep'in Nizip ilçesinin Köseler, Sarılar ve Milelis köylerindedir. Gözü Kızıllar, Sivas'ın Yıldızeli ilçesinin Davulalan köyündedir. Davulalan'daki Gözü Kızıllar buraya Ardahan-Damal yöresinden gelmiştir. Kars'a ise Gaziantep'ten gelmişlerdir. Gaziantep'te hala Gözü Kızıllar yaşamaktaysa da bunların dedelik anlamında bir görevi olup olmadığını henüz netleştiremedim. Antep kentinde öteden beri Gözü Kızıl adında bir yerin olduğunu biliyoruz. Eskiden bir zaviye olan bu yere sonradan bir cami yapılmış ve bu camiye Gözü Kızıl adı verilmiştir. Musa Kazımlılar da Antep kentinde yaşıyordu. 1610 ve 1618 tarihli belgelere göre Musa Kazımlılar, Antep'in Amu mahallesindeki Kara Dut Tekkesi ve Dülük Baba zaviyesindeydiler. 1618 yılında Dülük Baba zaviyesinin (burası çok eskiden beri ünlü bir ziyarettir de) şeyhi Seyyid Kazım'dı. Dedeler, kıtlık yıllarından birinde Antep kentinden ayrılarak taliplerinin bulunduğu Milelis, Sarılar gibi köylere
yerleşmiştir.
Dede ocağı hakkındaki bu bilgilerden sonra Evciler halkının kökenine ilişkin bilgilere geçebiliriz. Evci, bir meslek adıdır. Eskiden bu meslek, yalnızca ev/konut yapımıyla değil, çadır yapımıyla da ilgiliydi. Evci, bir Türkmen obasının adıdır. Oba, boyun (Arapça'da aşiret) parçalarından her biridir. Konu bu açıdan ele alındığında Evci'yi Çepni boyunun/aşiretinin bir obası olarak görebiliriz. Zaten, Musa Kazımlıların Antep'teki talipleri Çepni boyundandır. Çepni,24 Oğuz boyundan biridir. Özellikle Safevi devletinden büyük roller üstlenmiş bir boydur. Karadenizdeki Alevilerin de tümüne yakını Çepni
boyundandır.
On altıncı yüzyılda tutulmuş tahrir defterlerinde Evci obası, Tarsus livasının (sancak) Kusun nahiyesindeki İnoluk, Kesri ve Tağarsak adlı köylerde kayıtlıdır.
Oba Nüfusu:
1519'da 23 hane+3 imam
1523'te 25 hane+15 mücerred+1 imam+1 malul
1543'te 14 hane+2 mücerred (bekar)
1572'de 15 hane+2 mücerred (bekar) nüfusluydu.
Yine on altıncı yüzyıl kayıtlarına göre Evci obasının yurtlarından biri, Elbistan kazasının Evci Öyüğü köyüdür. Evcilerin bir bölümü Denizli'ye bağlı Alaşehir'e göçmüştür. Bu Evciler de Gözü Kızıl talibidir. Bir başka Evci grubu Yanyatır ocağı (yabancılar bu ocaktan olanlara Tahtacı der) arasındadır. Adana'nın Tufanbeyli ilçesine bağlı Evci köyünü bu duruma örnek olarak verebiliriz. Yine asıl konumuza dönecek olursak, Evciler kasabası halkı, on sekizinci yüzyıl (1700-1800) başlarında Tarsus, Antep ve Maraş yörelerinden Bozok yöresine hareketlenmiş ve buraya (Evciler'i oluşturan köyler) yerleşmiştir. Antep ve Diyarbakır'daki Çepnilerin 1710'larda batıya hareketlendiğini biliyoruz. Bunların önemli bir bölümü Manisa, Aydın, İzmir ve Balıkesir'e yerleşmiştir ve günümüzdeki Alevi yerleşimlerin çoğunu bunlar oluşturmuştur. Bu Çepniler de Musa Kazım talibidir
Hamza AKSÜT